Usquare

De metamorfose van een voormalige kazerne

In Elsene ondergaat de voormalige Koninklijke Rijkswachtschool, ooit gesloten en ontoegankelijk, een grondige transformatie. Usquare, een ambitieus herbestemmings project van 3,9 ha onder beheer van de MSI, wil van deze historische site een gemengde, duurzame en innovatieve wijk maken, volledig geïntegreerd in de stad. Een van zijn emblematische gebouwen werd trouwens bekroond in het kader van de Brussels Architecture Prize. Tegen 2031 zou deze mooie metamorfose voltooid moeten zijn.

Het verhaal van Usquare begint in 2018 met de aankoop van de voormalige kazerne door de MSI die wordt belast met de reconversie ervan, in nauwe samenwerking met de VUB en de ULB. Om op lange termijn het gewestelijke grondbeheer te behouden, wordt beslist om alle projecten op erfpachtbasis te ontwikkelen. 
De eerste fase van de werkzaamheden richt zich op de sanering van de site en de gebouwen (bodemsanering, asbestsanering en sloop) evenals op de ontsluiting van het terrein, waaronder het regenwaterbeheer, de installatie van de riolerings- en warmtenetten alsook die van de essentiële voorzieningen (water, elektriciteit, telecom).

Een nieuwe universiteitspool
Gelijktijdig start de renovatie van de voormalige manege en de gebouwen langs de Generaal 
Jacqueslaan. In de gebouwen, die in 2025 de publieksprijs hebben gewonnen in het kader van de Brussels Architecture Prize, bevindt zich sinds de start van het academiejaar 2024-2025 een nieuwe universiteitspool. Dit gezamenlijke project van de twee universiteiten (VUB en ULB) streeft ernaar docenten, onderzoekers en studenten te verenigen in een geest van gedeelde samenwerking en innovatie. Een bedrijfsincubator, StartLab.Brussels, het resultaat van de recente fusie van de studentenincubators van de VUB en de ULB, komt op de site en zal zo van Usquare een innovatieen onderzoeksecosysteem maken, dat uniek is in Europa. In het streven om deze nieuwe wijk open te stellen voor de stad, zijn de FabLabs van de VUB-ULB en hun digitale fabricagetools toegankelijk voor de buurtbewoners.

Een pionier in tijdelijke invulling
In afwachting van de volledige reconversie van de wijk zet de MSI van 2019 tot 2022 een eerste tijdelijk project op (See U). Dit project heeft als doel de site nieuw leven in te blazen en te beveiligen door er uiteenlopende burgerinitiatieven, creatieve, ondernemende, educatieve en culturele projecten te verwelkomen. Een veertigtal tijdelijke gebruikers worden geselecteerd om aan dit eerste avontuur deel te nemen. 

Gezien het grote succes wordt in 2024 een tweede editie georganiseerd. Onder de naam “UR Square” maakt dit nieuwe tijdelijke beheer deel uit van een resoluut op cultuur, het sociale, opleiding, duurzame en lokale voeding en de circulaire economie gerichte aanpak.
Het project, dat wordt geleid door de vzw Wonder Meï, loopt over een periode van drie jaar en biedt vandaag onderdak aan meer dan 80 projectdragers uit uiteenlopende disciplines zoals design, ambacht, artistieke creatie, sociale innovatie, circulaire economie en duurzame voeding. Deze initiatieven nemen ongeveer 4.350 m² werkruimte in, aangevuld met gedeelde gemeenschappelijke ruimtes die zijn ontworpen om uitwisseling, samenwerking en collectief leven te bevorderen.
UR Square is gebaseerd op een participatief beheermodel, waarbij de bewoners actief worden betrokken bij het bestuur, de animatie en de ontwikkeling van de site. Deze organisatie maakt de opbouw mogelijk van een geëngageerde gemeenschap die middelen kan delen, samen nieuwe invullingen kan ontwikkelen en collectieve projecten kan uitwerken in nauwe relatie met de wijk en de universitaire gemeenschap.
Sinds de geleidelijke opening van de site in het najaar van 2024 biedt UR Square ook een regelmatige programmatie van evenementen, workshops, tentoonstellingen en ontmoetingsmomenten, wat bijdraagt aan de openstelling van de site en de verankering ervan in de buurt. Het project illustreert zo de rol van tijdelijk gebruik als hefboom voor stedelijke, sociale en culturele dynamiek, ten dienste van het publiek en de lokale ontwikkelingen.

Het grootste geothermische veld van Brussel
Om alle gebouwen op de site van energie te voorzien en tegelijk uitbreiding buiten de wijk mogelijk te maken, heeft de MSI een stedelijk warmtenet aangelegd, gevoed door 132 geothermische sondes en een CO₂-warmtepomp. Dit netwerk, dat vandaag operationeel is, dekt de verwarmings- en koelbehoeften van de site en draagt zo bij aan de inspanningen voor de decarbonisatie van het Gewest. Daarnaast is het de bedoeling om op grote schaal fotovoltaïsche panelen op de daken te installeren, zodat via zonne-energie elektriciteit kan worden geproduceerd die door de gebruikers van de wijk zelf kan worden verbruikt.

Nieuwe publieke ruimtes
De reconversie van de site ging ook gepaard met een grondige heraanleg van de openbare ruimte. De voormalige Cour d’Honneur wordt omgevormd tot het Caroline Pauwelsplein, genoemd naar de in 2022 overleden rector van de VUB. Het plein werd volledig heraangelegd en beplant, en wordt aangevuld met uitgeruste en rijkelijk vergroende wandelpaden en een toekomstige nieuwe publieke tuin die openstaat voor de wijk en haar omgeving. Een eerste fase van de werken werd in 2024 opgestart onder leiding van de architecten Anyoji Beltrando en werd afgerond in de zomer van 2025. De verdere heraanleg van deze publieke ruimtes zal geleidelijk plaatsvinden, in samenhang met de reconversie van de gebouwen tot studenten- en gezinswoningen.

Studenten- en gezinswoningen
Op de site zijn 460 studentenkamers gepland, samen met twee auditoria van 200 en 300 plaatsen, seminarieruimtes, een buurtbioscoop en handelszaken. Dit project wordt ondergebracht in vier bestaande gebouwen, goed voor een totale oppervlakte van ongeveer 20.000 m², en combineert gerichte ingrepen van behoud, transformatie of gedeeltelijke heropbouw, afhankelijk van de staat en de erfgoedwaarde van de gebouwen. Het is het project van het multidisciplinaire team ARTAU – CONIX RDBM – SWECO dat de in 2024 gelanceerde architectuurwedstrijd heeft gewonnen.
Gebaseerd op drie principes — zuinigheid, circulariteit en robuustheid — verenigt het project erfgoedreconversie met duurzame nieuwbouw, met als doel kwaliteitsvolle architectuur te bieden met aanpasbare, onderhoudsvriendelijke ruimtes tegen beheersbare kosten. Doel? Studenten kwaliteitsvolle en betaalbare huisvesting aanbieden in een gemengde, open en groene omgeving die inspeelt op hedendaagse uitdagingen.
Daarnaast worden op de site ongeveer 120 gezinswoningen gerealiseerd. De Brusselse Gewestelijke Huisvestingsmaatschappij (BGHM) finaliseert momenteel de reconversie van de gebouwen van het “Clos des Mariés” tot 31 nieuwe sociale woningen. Citydev heeft op zijn beurt een overheidsopdracht gelanceerd voor de aanstelling van een team voor het ontwerp en de bouw van minstens 25 geconventioneerde koopwoningen. De aanduiding van het ontwikkelaar-architectenteam is voorzien tegen eind 2026.

Het Huis van Autisme
De nieuwe structuur, gericht op onthaal, luisteren, advies en begeleiding van personen met autisme en hun naasten, krijgt een plaats in een geheel van bestaande gebouwen op de hoek van de Fritz Toussaintstraat en de Juliette Wytsmanstraat (in de voormalige lokalen van de veterinaire infirmerie en de voltigepiste van de rijkswachtkazerne). Georganiseerd rond een centrale binnenplaats vormt dit complex een relatief rustige enclave binnen de dynamiek van Usquare, terwijl het tegelijk sterk verankerd blijft in de wijk.
De MSI, die optreedt als bouwheer, voerde een architecturale programmatiestudie uit via het bureau CENTRAL en liet verschillende technische studies uitvoeren om de staat van de gebouwen in kaart te brengen met het oog op renovatie. Ze werkt nauw samen met de COCOF, die instaat voor de oprichting van de toekomstige structuur en de mobilisatie van de sector.
In 2024 werden 37 kandidaturen ingediend voor het architecturale en technische ontwerp van het project; de coöperatie Karbon’ werd geselecteerd voor de renovatie. De diversiteit van de gebouwen zal worden ingezet voor de veelheid aan activiteiten, met een duidelijke organisatie rond de binnenplaats die wordt ingericht als een zintuiglijke tuin. Het erfgoed wordt zichtbaar gemaakt via een zorgvuldige renovatie en gerichte ingrepen met gebruik van biogebaseerde materialen en lokale hergebruikstromen. Een menselijk, duurzaam en ambitieus project, gedragen door een participatieve aanpak met betrokkenheid van gebruikers en professionals uit de sector.

Een historische site in dienst van de architectuur van morgen
Usquare wil een meer duurzame, innovatieve en inclusieve stad belichamen, afgestemd op de behoeften van de Brusselaars. Deze transformatie vertaalt zich in concrete acties: inzetten op renovatie en hergebruik en de site ontwikkelen als een laboratorium voor post-carbon bouwen. In die geest heeft Usquare, op initiatief van de MSI, in zijn recent gerestaureerde hal de tentoonstelling Materia ontvangen, gewijd aan 40 hedendaagse realisaties in aarde, steen en plantaardige vezels. Deze tentoonstelling, gecoproduceerd door Pavillon de l’Arsenal, Les Grands Ateliers, amàco en Les Compagnons du Devoir, belicht architectuur die technische, ecologische en esthetische kwaliteit combineert, en tegelijk lokale ketens en bouwkundige knowhow valoriseert.
Ze ging gepaard met professionele ontmoetingen, waaronder de MSI-conferentie “Circulariteit in de praktijk”, die bouwheren, architecten en aannemers samenbracht rond concrete ervaringen en operationele aanbevelingen om circulaire praktijken in de sector te versterken.

Een beetje geschiedenis
Lange tijd was de voormalige Fritz Toussaintkazerne een gesloten militaire site. Het Belgische leger trok het bouwwerk op in de jaren 1870 om er soldaten te kazerneren en op te leiden; vervolgens kwam het in handen van de Rijkswacht die er de Koninklijke Rijkswachtschool oprichtte.

Na het bombardement tijdens de tweede wereldoorlog (1943) en tot in 2015 kwamen er allerlei gebouwen bij zodat het terrein zijn functie van “school” kon inwisselen voor die van “kantoren van de Federale Politie”.

Deze kazerne past binnen de typologie van de Brusselse kazernes van de 19de eeuw: een gesloten site die aanvallen van buitenaf kon afslaan, een opdeling in paviljoenen om de functies te organiseren, uitgestrekte oefenterreinen in de openlucht. De monumentaliteit 
wordt in de kijker gezet door rijkelijk gedecoreerde gebouwen aan de straatzijde en een zekere soberheid voor wat de kazerne zelf betreft.

De hoofdgevel langs de Generaal Jacqueslaan is van de hand van de Belgische architect Henri Van Dievoet die koos voor neo-Vlaamse renaissance met veelkleurige gevels van blauwe hardsteen en baksteen.

In 2018 kocht het Brussels Hoofdstedelijk Gewest de kazerne van de Federale Staat om er het Usquare-project uit te rollen.

De rol en acties van de MSI

• Volledige reconversie van de voormalige rijkswachtschool van Elsene in een nieuwe gemengde en dynamische, stedelijke en gezellige, universitaire en internationale, duurzame en innovatieve wijk die volledig opent op de stad.
• Coördinatie van de renovatie/bouwoperaties uitgevoerd door de VUB-ULB (auditoria, leszalen, FabLab, woningen, …), de BGHM (sociale woningen) en Citydev (middenklassewoningen voor verkoop) op de site.
• Bouwheerschap voor de grondige renovatie van de Voedingshal; de bouw van het Huis van het Autisme, 460 studentenkamers, een buurtbioscoop, twee auditoria en buurtwinkels, de creatie van het grootste warmtenet op geothermie, de aanleg van een park en alle openbare 
  ruimten.

Historiek

• In het voorjaar van 2018 wordt de MSI verantwoordelijk voor de operationele ontwikkeling van het project voor de herbestemming van de voormalige Kazerne van Elsene. Ze begeleidt onder andere de universiteiten (ULB en VUB) bij de lancering van hun internationale architectuurwedstrijd voor de realisatie van hun nieuwe academische activiteitencluster en de restauratie van de voormalige manege tot voedselhal.
• Van het voorjaar van 2019 tot het einde van de zomer van 2022 voerde de MSI op het terrein van de voormalige kazerne een grootschalig tijdelijk beheer. Destijds het grootste tijdelijke bezettingsproject van België (genaamd See U), herbergde meer dan 200 project initiatoren, organiseerde het meer dan 1500 evenementen en activiteiten, en verwelkomde het enkele honderdduizenden bezoekers.
• Begin 2020 wijst de SAU een Frans-Belgisch multidisciplinair team aan, geleid door het bureau Anyoji Beltrando architecten-stedenbouwkundigen, om het ontwerp en de uitvoering van de 20.000 m² openbare ruimtes van het Usquare.brussels terrein, evenals de aanleg van een door geothermie gevoed warmtenet, te verzorgen.
• Eind 2020 verleent het Brussels Hoofdstedelijk Gewest de bouwvergunningen voor de eerste twee renovatie- en herbestemmingsoperaties van iconische gebouwen op het terrein: de eerste vergunning wordt aan de MSI verleend voor de renovatie en herbestemming van de voormalige manege tot een hal gericht op duurzame voeding; de tweede vergunning wordt aan de universiteiten ULB en VUB verleend voor de renovatie en herbestemming van de gebouwen aan de voorzijde van de Generaal Jacqueslaan tot een academische activiteitencluster.
• In december 2020 wint See U, de tijdelijke bezetting van Usquare.brussels, een prijs op de Visit.brussels Awards.
• Begin 2021 start de MSI een innovatief participatief proces voor het ontwerp van de openbare ruimtes.
• Eind 2021 begint de eerste herbestemmingswerf van de iconische gebouwen van de voormalige kazerne.
• Zomer 2022: de MSI verkrijgt haar bouwvergunning voor de aanleg van het warmtenet, de boringen voor geothermische sondes, de volledige renovatie van de rioleringen, de aanleg van geïntegreerde regenwaterbeheerinfrastructuren en de volledige herinrichting van de openbare ruimtes.
• Begin 2023: de werken voor de aanleg van de ondergrondse infrastructuren beginnen.
• February 2024: de nieuwe academische activiteitencluster wordt ingehuldigd en zal vanaf het academiejaar 2024 talrijke professoren, promovendi, onderzoekers en studenten verwelkomen.
• April 2024: einde werken aan het geothermisch verwarmingsnet.
• April 2024: lancering van de opdracht om een architectenbureau aan te stellen dat verantwoordelijk is voor het ontwerp van de 460 studentenwoningen.
• Mei 2024: aanstelling van het beheerteam.
• July 2024: 4 geselecteerde teams gevraagd om een offerte in te dienen.
• Oktober 2024: voorlopige oplevering van de restauratiewerken van de voormalige manege.
• Oktober 2024: aanstelling van de aannemer belast met de renovatiewerken van de Clos des Mariés om er 31 sociale woningen te creëren (BGHM/Binhôme)
• November 2024: officiële lancering van het nieuwe tijdelijke gebruik.
• December 2024: gunning van de opdracht voor werken voor de herinrichting van het voormalige ‘Cour d’Honneur’ en directe omgeving.
• Maart 2025: aanplanting van bomen op het nieuwe Caroline Pauwelsplein.
• April 2025: aanstelling van het architectenteam ARTAU – CONIX RDBM – SWECO voor de bouw van 460 studentenkamers en verschillende voorzieningen.
• April 2025: publicatie door citydev van een overheidsopdracht voor de bouw van minstens 25 geconventioneerde gezinskoopwoningen.
• April 2025: aanstelling van de coöperatie Karbon’ voor het ontwerp van het toekomstige Huis van Autisme.
• Juny 2025: einde van de inrichtingswerken van het Caroline Pauwelsplein.
• July 2025: plaatsing van 400 fotovoltaïsche panelen.
• Oktober 2025: tentoonstelling Materia rond 40 ecobouwprojecten met bio- en geogebaseerde materialen (steen, aarde, vezels).
• Oktober 2025: MSI-conferentie “Circulariteit in de praktijk”